The King: Elvis Presley en de teloorgang van de Amerikaanse droom

Wat heeft het levensverhaal van Elvis Presley, The King of Rock and Roll,  gemeen met de opkomst en de ondergang van de Amerikaanse droom? Het is te zien in The King van de Amerikaanse documentairemaker Eugene Jarecki. En het is niet zomaar een film over Elvis Presley, maar een film die echt tot nadenken zet.

Elvis als symbool

In Elvis’ oude grijze Rolls-Royce doorkruisen Jarecki en zijn team het Amerika van de zanger. Van zijn geboorteplaats Tupelo naar het Memphis waar hij zijn eerste platen opnam en in 1977 aan een overdosis stierf. Jarecki ziet in Elvis een symbool voor de Amerikaanse droom. Op de achterbank van het niet-Amerikaanse automerk rijden bekende en onbekende Amerikanen mee die commentaar leveren op die stelling. Daarnaast maken ze muziek en vertellen ze hun eigen Elvis-verhalen. En dat gaat gepaard met prachtige anekdotes: dit is het hart van de VS.

De opkomst én de ondergang

Maar wat is die Amerikaanse droom nu eigenlijk? The King is een hartverscheurende biografie over Elvis Presley, maar tegelijkertijd een messcherpe analyse over de VS. The King is een weergaloze film, die je meeneemt in Elvis’ Rolls-Royce op onderzoek naar het land dat hij meer dan 40 jaar geleden achterliet. Een land dat net als Elvis jong, mooi en veelbelovend begon, maar in de loop der tijd bezweek aan de vernietigende gevolgen van verslaving, geld en macht. Jarecki, een van Amerika’s meest gelauwerde documentairemakers, bemachtigde speciaal voor deze film Elvis’ Rolls-Royce uit 1963. Een scala aan beroemde muzikanten en Hollywoodacteurs reizen mee op de achterbank, al spelend, verhalen vertellend en commentariërend. De rode lijn is het complexe levensverhaal van Elvis Presley.

Met het op zo’n losse manier samenbrengen van al deze verschillende mensen – Mike Myers, John Hiatt en Ethan Hawke samen met Chuck D, Emmylou Harris en Dan Rather – toont de regisseur een ongekende verborgen wijsheid. De persoon Elvis stond symbool voor zoveel verschillende dingen in de VS. Het verhaal van de Amerikaanse droom, het najagen van geluk, in al zijn grootsheid en lelijkheid, is terug te zien in die van een arme getalenteerde jongen met zwart haar en hoge jukbeenderen.

De dikke en afgepeigerde Elvis uit de jaren zeventig is een equivalent van het huidige Amerika onder president Trump.

Fight the Power

Natuurlijk wordt bediscussieerd hoe Elvis als witte zanger succes had met zwarte muziek, op een manier die geen zwarte muzikant gegeven was. Jarecki laat zich zelfs de les lezen door politiek commentator Van Jones, die vertelt dat Elvis nooit iets aan de zwarte gemeenschap heeft teruggegeven. Terwijl rapper Chuck D van Public Enemy, die Elvis in het nummer Fight the Power ooit fel aanviel, dat weer nuanceert. De stelling van rapper Immortal Technique is echter waarschijnlijk het meest interessant. Hij vraagt zich namelijk af wat het betekent dat Elvis, als symbool voor het Amerikaanse vooruitgangsgeloof van de twintigste eeuw, aan het einde van zijn leven op het punt stond om aan excessen ten onder te gaan.

Elvis was niet bepaald maatschappelijk betrokken zoals Muhammed Ali dat wel was. Die richtte zich namelijk met zijn Muhammed Ali Center, een non-profit instelling, op kernthema’s zoals vrede, maatschappelijke verantwoordelijkheid, respect en persoonlijke ontwikkeling. En zo eindigen we in Trumps Amerika, terwijl het laatste zonlicht achter de voorruit dooft. In de VS zijn de voor- en tegenstanders van Trump tot op het bot verdeeld. En Elvis, het symbool Elvis Presley leeft voort en is nog altijd immens populair. Ondanks een verscheurde VS waar de president zich net als de zanger niet echt maatschappelijk betrokken opstelt en geld de boventoon voert.

Liefdesverdriet

Elvis had it all, zoals de regisseur Alec Baldwin het beschrijft in The King. Maar tegen welke prijs? Elvis Presley was de posterjongen voor de VS en volgde alle stappen die de ideale Amerikaanse burger zou moeten volgen. Uiteindelijk ging Elvis ook het leger in vanwege zijn dienstplicht. Toch leek het vaak meer een marketingstrategie van Colonel Parker die Elvis Presley als merk neerzette. Elvis Presley stond symbool als The True American, de belichaming van de Amerikaanse droom. De film is bedoeld als een open brief aan de VS waarin de regisseur zegt: ik houd zielsveel van je, maar je hebt hulp nodig.

Weergaloos

The King is een muzikale roadmovie met een messcherpe maatschappelijke ondertoon, die zijn weerga niet kent. Dit is veruit de beste documentaire over de Amerikaanse droom die ik ooit heb gezien en niet de zoveelste noodkreet. Meer dan de moeite van het kijken waard, zéker voor alle liefhebbers van Elvis Presley en Amerikanofielen. Maar ook voor geïnteresseerden in de huidige Amerikaanse politiek en de recente geschiedenis van de VS.

The King is te zien in het nieuwe filmhuis op 16, 17, 20 en 21 november.

4 sterren NRC Handelsblad | 4 sterren de Volkskrant | 4 sterren VPRO Cinema