Dunkirk: een overrompelende sfeerimpressie

Van een diepgravend verhaal of een verrassende ontwikkeling moet Dunkirk het niet hebben. En toch zit je van het begin tot het einde op het puntje van je stoel. Een overrompelende, soms bijna fysieke sfeerimpressie; een achtbaan, met name door het camerawerk van de Nederlandse Hoyte van Hoytema. Een lust voor het oog en het oor! Dunkirk draait op dit moment in Kinepolis in Almere.

Slag om Duinkerke

Na zo’n vijfenzeventig jaar zou je verwachten dat Hollywood zo onderhand wel elk facet uit de Tweede Wereldoorlog op het witte doek gebracht zou hebben. Toch is de Slag om Duinkerke opvallend afwezig in films. Afgezien van een enigszins vergeten gelijknamige Britse productie uit 1958 en een uiterst imponerend shot van vijf minuten in het romantische drama Atonement (2007). Toegegeven, de Britse poging om in 1940 de expansie van nazi-Duitsland in de kiem te smoren, was een faliekante mislukking en de daaropvolgende troepenevacuatie dus ogenschijnlijk niet bepaald speelfilmmateriaal. Of misschien toch wel?

Dunkirk

Christopher Nolan en Dunkirk

De Engels-Amerikaanse filmregisseur en scenarioschrijver Christopher Nolan, bekend van films als Memento, The Prestige, Inception, Interstellar en de succesvolle Batman-reboots, brengt met het nieuwe oorlogsepos Dunkirk de gebeurtenissen rond de slag van Duinkerke (opnieuw) terug in de bioscoop. Het blijft uitzonderlijk dat een Amerikaanse studio zo veel geld besteedt aan een op het eerste gezicht weinig heroïsche aftocht. Maar Nolan geldt als een van de weinige blockbusterregisseurs die enkel op zijn naam al zalen vult. De film is in 70 milimeter opgenomen, een formaat wat tegenwoordig weinig wordt gebruikt. Bioscoop EYE in Amsterdam is de enige plek in Nederland waar vertoning van 70 milimeter kan. Dunkirk wordt in zes steden als reguliere IMAX-voorstelling bij Pathé getoond. Bij de productie is dan ook gebruik gemaakt van IMAX-camera’s, geplaatst in de cockpits van authentieke jachtvliegtuigen en in schepen die meededen aan de echte evacuatie van Duinkerke.

Als ratten in de val

Dunkirk laat zien hoe honderdduizenden geallieerde soldaten in Duinkerken omsingeld worden door de Duitsers. Ze zitten als ratten in de val. Er zal met spoed een evacuatie moeten gaan plaatsvinden. Maar hoe? Want de omstandigheden zijn niet al te positief… Het is allereerst het verhaal van een groep jonge soldaten die vanuit hun benarde positie terug naar Engeland moeten zien te komen. Daarnaast zie je het verhaal van Spitfire-piloot Farrier die gedurende de gehele film één gevechtsmissie uitvoert en met de moed der wanhoop de Duitsers blijft bestoken. En dan is er ook het verhaal van burgerman mr. Dawson, een vaderlandslievende burger. Hij steekt met zijn zoon en een andere tiener in een gammel bootje het kanaal over om zoveel mogelijk gestrande soldaten te hulp te komen.Een deel van de film is opgenomen in Nederland, in de buurt van Urk. Dat is niet het enige Nederlandse aandeel; er is ook een rolletje voor de Nederlandse acteur Jochum ten Haaf (een visser, in twee scènes). En natuurlijk het debuterende tieneridool Harry Styles (als soldaat Alex).

Kanonnenvoer

Harry Styles

Toen Harry Styles (23), voormalig lid van boyband One Direction, vorig jaar op het IJsselmeer in de buurt van Urk voor het oorlogsdrama Dunkirk aan het draaien was, stonden aan de kust talrijke tienermeisjes smachtend te wachten op een glimp van hun idool. Styles, die met zijn band vorig jaar een pauze voor onbepaalde tijd nam, is nog steeds een dankbaar doelwit voor zijn fanatieke fans. Regisseur Christopher Nolan (46) kende de voormalige One Direction-zanger voorheen helemaal niet. Zijn beroemdheid had niets te maken met het aannemen van de acteur. Harry heeft de jongensachtige uitstraling die voor deze rol nodig was. Veel van de Engelse soldaten in Duinkerke waren nog niet eens 20. Voor Styles was zijn filmdebuut een bijzondere ervaring. De opnamen waren heel zwaar. Het water waarin ze telkens belandden was ijskoud. De regisseur wilde een zo realistisch mogelijk beeld geven van wat zich destijds op dat strand en op zee heeft afgespeeld. De doodsangst van deze soldaten moest in hun ogen te lezen zijn.

harry styles

Conclusie

Dunkirk is een ietwat onconventionele oorlogsfilm. Waar de meeste oorlogsfilms worden geclassificeerd als drama of avontuur, lijkt Nolan meer te mikken op een rampenfilmvariant. Nu en dan moeten er kogels worden ontweken, maar de problemen zijn veel vaker logistiek van aard. Hoewel ze zich hemelsbreed vlakbij hun thuisland bevinden, is het voor de troepen nagenoeg onmogelijk te vluchten vanwege een gebrek aan boten en de ondiepe wateren. En wanneer eindelijk een boot arriveert, kan deze alsnog vanuit het niets door een torpedo worden getroffen. De dreiging dat de nazi’s vanuit het niets kunnen toeslaan is op zo goed als elk moment voelbaar. Meer nog dan een oorlogsfilm is Dunkirk een nagelbijtend spannende thriller. In Dunkirk smelten de in de montage afgewisselde perspectieven samen tot één universele oorlogservaring, met de tikkende klok als motor: niet alle personages halen het eind.
Wellicht is dit de grote verdienste van Christopher Nolan: hij laat zijn kijker zoveel mogelijk zintuiglijk ervaren hoe futiel het leven van een enkele soldaat is. Hoe eenzaam die geknakte Britse soldaten waren, ook binnen de groep. Terend op het ieder-voor-zich overlevingsinstinct, dat botst met de onverschillige orde van het militaire korset. Dialoog is daarvoor nauwelijks nodig – wat viel er ook te zeggen?